10 oktober 2018: Op deze avond organiseerde ik een avond over het thema "Tantra, voorbij de hokjes". We spraken over de cultuur en context waarin Tantra zich bevindt en hoe ze zich hiertoe verhoudt. De lijn van de avond werd gevormd door een presentatie die ik gaf over de relatie tussen Tantra en verschillende omliggende tradities of stromingen. De inhoud van die presentatie wil ik hieronder delen. Deze tekst is in geen geval een eindpunt. Als je aanvullingen hebt vanuit jouw kennis, voel je vrij deze te delen via Janne@Aghora.nl. Dan zal ik de tekst waar nodig aanpassen of aanvullen.

Tantra, Voorbij de Hokjes

Inleiding

Als het gaat over Tantra dan is dat vaak over hoe Tantra anders is dan andere stromingen. Wat onderscheidt Tantra van niet-Tantra? Zo creëren we (vaak onbewust) een hokje waar we Tantra in plaatsen. Hiermee lijkt het een fenomeen wat op zichzelf staat en weinig verbinding heeft met de wereld er omheen. Dat zorgt ervoor dat we gemakkelijk kunnen zeggen “Tantra is goed/slecht, of liefde/misbruik”. Maar het maakt het moeilijker om dat wat Tantra goed of slecht maakt een plek te geven in de dagelijkse werkelijkheid. Wanneer je iets afzondert en op zichzelf plaatst, kan je het steeds moeilijker integreren met de context waar je je in bevindt. Tantra heeft altijd contact gehad met de culturele context waarin het bestond en ook uitgewisseld met diverse tradities die nauw met Tantra verbonden zijn.

Het in kaart brengen van historische connecties is een vak apart en iets waar ik mij minder mee bezig hou. Wanneer ik het heb over overeenkomsten of verbindingen tussen bepaalde tradities dan is dat op het gebied van gedachtegoed. Waar een idee vandaan komt, of wie het eerst was is voor mij minder interessant. De tijdlijnen die ik schets mag je dus heel breed opvatten (en kritisch bevragen wanneer je wel geïnteresseerd bent in die historische dimensie). En de overgangen tussen stromingen en het doorgeven/overnemen van gedachtegoed, mag je zien als een fluïde, organisch, proces. Met veel momenten van overlap en wederzijdse beïnvloeding.

En zelfs als je een hokje zou hebben voor de Tantra traditie, dan nog zou dit een organisch concept zijn. Een traditie kan je zien als een complete set aan ideeën, gebruiken, rituelen, die samen een kader vormen (bijvoorbeeld Tantra) en overgeleverd worden van generatie op generatie. Een traditie verhoudt zich altijd tot haar omgeving en tot de mensen die de traditie vormen. Dus wanneer cultuur, omgeving, of mensen veranderen, verandert de traditie mee. Vaak op een wat trager tempo waardoor de indruk kan ontstaan dat een traditie vast zit. Maar als je over een langere periode kijkt dan zie je in ieder traditie wel beweging.

Hoe dat in de Tantrische traditie (tradities?) zit wil ik hier kort bespreken. Om een beeld te geven van welke elementen je allemaal terug kan vinden in Tantra en waar ze vandaan komen. Dit wordt een vrij breed beeld, en mogelijk roept het meer vragen op dan het beantwoordt. Ik zou zeggen, pik eruit op wat je raakt, wat je herkent in je eigen visie (of wat je juist afschrikt of niet kan plaatsen). Dat helpt je met het bepalen van waar je zelf eigenlijk staat in dat grotere plaatje.

Je zou een bibliotheek vol kunnen schrijven over dit onderwerp. Om het overzichtelijk te houden zal ik soms wat kort door de bocht moeten zijn. Neem hier voor jezelf de ruimte om nuance aan te brengen waar nodig.

Tantra

Laat ik dan maar beginnen met wat ik versta onder Tantra. Tantra is een religieuze of spirituele stroming die in India opkomt rond de 6e eeuw. Kenmerkend aan Tantra is dat het zowel streeft naar verlichting (één worden met je goddelijke zelf) als naar genieten in dit leven. Het is een pad naar innerlijke rust en vrijheid, binnen dit leven.
De tastbare werkelijkheid om ons heen, inclusief al onze individuele ervaringen, wordt dus gezien als energie die ingezet kan worden in die ontwikkeling naar rust en vrijheid. In Tantra wordt gebruik gemaakt van meditaties, visualisaties, houdingen, mantra’s en ademhalingstechnieken. Ieder moment en iedere ervaring kan een basis tot meditatie vormen.
Om een beeld te krijgen van wat Tantra inhoudt moet je ook weten waar bepaalde ideeën vandaan komen. Als je kijkt naar de klassieke Tantra (6e tot 16e eeuw) in India, tot welke culturen en levensvisies moest zij zich dan verhouden, en hoe deed ze dat?

Tantra in India


Orthodox Hindoeïsme
De cultuur waarin Tantra opkomt is die van het orthodoxe Hindoeïsme, gebaseerd op de Veda’s en Upanishaden. Dit is een cultuur van externe rituelen, er worden offers gebracht aan de goden en het idee is dat de goden uiteindelijk de touwtjes in handen hebben. De rituele handelingen zijn grotendeels gericht op aardse doelen (meer bezit, betere gezondheid, nakomelingen, de vijand verslaan). Leven gebeurt volgens bepaalde regels en wanneer je die regels volgt dan doe je het goed en kan je na een aantal levens uit de cyclus van reïncarnatie komen. Dit zie je bijvoorbeeld in het kastenstelsel waarbij het grootste deel van je lot al bij je geboorte vastligt. Er is hier ook altijd een afstand tussen jou als mens en de godenwereld, die is alleen via ‘tussenpersonen’ te bereiken bijv. via vuuroffers.
Het Tantrisch wereldbeeld zet zich sterk af tegen dit orthodoxe Hindoeïsme. Het kastensysteem wordt bekritiseerd, het wordt als mens wel mogelijk om direct in contact te komen met het goddelijke, en verlichting is niet meer iets wat ontstaat na vele levens lang alle regeltjes gevolgd te hebben, maar kan actief in dit leven bereikt worden.

Volksreligies
Een groot deel van de godheden in Tantra zijn meegekomen vanuit de Indiase volksreligies. Deze hadden voor alles wel een godheid, zo is de godin Kali te herleiden tot een volksgodin die een bepaalde vorm van de pokken veroorzaakte (en dus ook kon voorkomen als ze je goed gezind was). Ook in volksreligies komen (externe) rituelen voor die je als magisch kan zien. De goden en demonen worden naar je hand gezet om zo weer aardse doelen te bewerkstelligen.

Ayurveda
Ayurveda is een traditionele geneeswijze uit India die een aantal verschillende takken kent, van voedingskunde tot chirurgie. Ayurveda werkt niet alleen om zieke mensen beter te maken, maar ook om gezonde mensen nog fitter te maken, of gezond te houden. Een tak van Ayurveda, onder andere gericht op het verlengen van de levensduur (tot aan onsterfelijkheid) is Rasayana. Hierin vind je een verbinding tussen het fysieke lichaam en het energetische of spirituele lichaam. Door je fysieke lichaam zo te beïnvloeden dat je onsterfelijk wordt heb je veel meer tijd om aan je spirituele ontwikkeling te werken. Zoals gezegd richt Tantra zich op verlichting in dit leven (alleen mensen kunnen verlicht raken en je weet nooit als welk wezen je een volgend leven incarneert), dus door je leven te verlengen vergroot je de kans op verlichting in dit leven.
Tussen Rasayana (Indiase alchemie) en Tantra bestaan veel verbanden. De materiële processen in de alchemie kennen ook een spirituele laag in het menselijk lichaam en worden beschreven in mythologische verhalen.

Advaita Vedanta
Een bekende filosofie in het Hindoeïsme is de Vedanta, wat zoiets betekent als ‘na de Veda’s’, of ‘einde/conclusie van de Veda’s’. En daarbinnen heb je de Advaita Vedanta, een filosofie die uitgaat van non-dualisme, dus dat alles uiteindelijk één is. Tussen Advaita Vedanta en Tantra zijn veel paralellen te vinden. Zo is het grootste deel van de Tantrische stromingen ook non-dualistisch gericht. En gaan ze allebei uit van een bepaalde hiërarchie in ‘werkelijkheidsprincipes’, de tattvas (“datheden”). Dat zijn een soort elementen of principes waarin je bewustzijn kunt onderscheiden, hierin zitten onder andere de vijf elementen, de vijf zintuigen, de ziel, het ego, en verschillende lagen van hoger of goddelijk bewustzijn.
Tantra beschrijft meer tattvas dan Advaita Vedanta, hier zijn er in de lagen van hoger bewustzijn nog een aantal toegevoegd. In zowel Tantra als Advaita Vedanta staat bovenaan één overkoepelend principe wat de rest omvat wat het tot non-dualistische stromingen maakt.
Een verschil is hoe beide stromingen kijken naar de gemanifesteerde werkelijkheid. In Advaita Vedanta wordt die gezien als een illusie, terwijl deze in Tantra als waar wordt ervaren.

Yoga
Een traditie die veel verwantschap heeft met Tantra is de Yoga. Yoga komt van de stam ‘yug’ die weer verwant is met het Nederlandse woord juk. In Yoga neem je het juk op je van jouw spirituele pad. Waar je in de orthodoxe religies externe offers brengt word je in Yoga dus zelf het offer. Iedere handeling kan daarmee een offer aan de goden worden, de religieuze ervaring wordt als het ware intern gemaakt.
Yoga heeft een heel systeem van oefeningen ontwikkeld om met je innerlijke energe te werken. Veel van die elementen zijn in Tantra overgenomen en verder uitgewerkt. Denk daarbij aan asanas, mudras, bandhas, pranayamas, of het werken met de Kundalini energie.
Eén van de verschillende manieren om Yoga te beoefenen is Bhakti Yoga. Dit is de yoga van de devotie. Door heel sterk de goden of de wereld om je heen te vereren en de schoonheid ervan te zien raak je in een staat van ecstase. Deze richting zie je ook meer terug in moderne stromingen als je kijkt naar het zingen van bhajans (mantra’s), ecstatic dance, etc.

Contact met Buiten


Boeddhisme
De Boeddhistische Tantra is sterk beïnvloed door de Saivistische Tantra uit India, het gebruik van Sanskriet mantra’s wordt overgenomen, evenals Hindoeïstische godheden. Hoe de contacten precies verliepen en wat de invloed de andere kant op was is mij niet bekend. Het Tantrisch Boeddhisme is een hele wereld op zich waar ik mij niet heel erg in heb verdiept.
Een belangrijk kenmerk van Boeddhistische Tantra wat je ook in Indiase Tantra terugvindt is de identificatie met de godheid. In tegenstelling tot het orthodoxe Boeddhisme waarin gestreefd wordt naar het bereiken van je eigen Boeddhanatuur door middel van meditatie en het uitschakelen van de zintuigen etc. wordt in het Tantrisch Boeddhisme die éénwording gezocht via het erkennen dat die Boeddhanatuur al in je zit en je je daar alleen maar mee hoeft te identificeren.
Het opkomen van verlangens wordt daarin als iets waardevols gezien. Verlangens moeten niet onderdrukt worden of weggestopt, maar mogen ervaren worden (als verlangen, niet direct als bevrediging van dat verlangen). Zo wordt een vleselijk of aards verlangen getransformeerd in een spiritueel verlangen en een opstap naar de ervaring van de Boeddha in jezelf.

Tao
Mijn kennis van het Taoïsme is nog een stuk beperkter dan van het Boeddhisme, maar omdat er zeker in moderne Tantra vaak een verband gelegd wordt met Tao wil ik het toch even kort genoemd hebben.
Het Taoisme richt zich in eerste instantie op dit leven, wat is jouw plek in het grotere geheel. Dit grotere geheel is niet een goddelijk iets, maar heel erg tastbaar ‘de natuur’ in de breedste zin van het woord. Daarmee komt jouw eigen ervaring, je eigen pad, centraal te staan. En is het een heel lichamelijk pad, door jezelf zowel fysiek als energetisch fit te houden kan je je potentieel zo veel mogelijk benutten. De bekendste promotor van Taoisme in het Westen is Mantak Chia, hij heeft een aantal boeken geschreven over het beheersen van je eigen energie. Hij heeft daarin ook technieken uitgewerkt voor het toepassen van seksuele energie voor vitaliteit. Vanwege de praktische insteek van het Taoisme (en vanwege de interesse in seksualiteit?) zijn veel van de Taoistische technieken in moderne Tantra terechtgekomen. Of er voor de 20e eeuw al contact was tussen Taoisme en Tantra is bij mij niet bekend.

Kolonisatie
De eerste contacten van het Westen met de meer esoterische stromingen in India (waaronder Tantra en Yoga) zien de Indiërs heel erg als ‘de ander’. Dit zorgt voor een geromantiseerd beeld (zowel positief als negatief) van wat zich in India afspeelt. Zo schrijft Marco Polo (13e eeuw) bijvoorbeeld over yogi’s die honderden jaren oud worden. Vooral de excessen en excentrieke gebruiken krijgen veel aandacht, Tantrika’s die op begraafplaatsen leven, mensenvlees eten, wilde seksuele rituelen uitvoeren, etc.
Zeker Tantra wordt gezien als spannend en taboe, en in beschrijvingen wordt het bijna een karikatuur. Met aan de ene kant een positieve bewondering voor bovenmenselijke prestaties en aan de andere kant een afkeer voor onmenselijke rituelen en gebruiken.

Tantra in het Westen


The Omnipotent Oom
Aan het begin van de 20e eeuw kwam een zekere Pierre Bertrand (waarschijnlijk niet zijn eigen naam) op het idee om Yoga te gaan verspreiden in Amerika. Hij noemde zichzelf the Omnipotent Oom en wist met een Amerikaanse handelsgeest al snel een grote schare rijke volgelingen om zich heen te vergaren. Wat zich allemaal afspeelde onder zijn hoede blijft erg obscuur, er zijn beschuldigingen van ontvoering en misbruik, maar hij schijnt ook een leerschool voor Sanskriet opgericht te hebben. In ieder geval wist hij de Yoga en Tantra zo vorm te geven dat dit veel mensen aansprak en legde hij hiermee de basis voor de fysiek gerichte yoga die nu zo populair is.

C.G. Jung / Psycho-analyse
Een belangrijke rol in de introductie van Oosterse ideeën in het Westen werd gespeeld door de psycho-analyse van onder andere Carl Jung. Chinese en Indiase symboliek werd geïnterpreteerd vanuit de Westerse tijdsgeest en geïncorporeerd in het instrumentarium van de psycho-analist. Een bekend voorbeeld hiervan is bijvoorbeeld de chakraleer. In klassieke Yoga en Tantra bestaan er verschillende stromingen die een eigen visie op de chakra’s hebben (het grootste verschil zit in het aantal ‘hoofdchakra’s’ dat ze beschreven). Opvallend aan deze klassieke beschrijvingen is dat ze geen psychologische kenmerken aan de chakra’s toekennen zoals nu vaak gebeurt. In klassieke Tantra zijn chakra’s plekken waar je focus op legt tijdens een meditatie, je kan er kleuren en godheden visualiseren, er horen bepaalde klanken/mantra’s bij en ze kunnen zorgen voor verstoringen van energie of ‘ontwakingen’ wanneer er gewerkt wordt met Kundalini-energie die vanuit het basischakra omhoog gebracht wordt.
Hoewel Jung ervoor waarschuwde dat je vanuit een Westers wereldbeeld niet zomaar de symboliek uit Oosterse tradities kan overnemen (want die past niet in ons Judeo-Christelijke systeem) zie je dat dit wel gebeurt. Daarbij moet wel gezegd worden dat er tegenwoordig wel een globalere wereldgeest heerst, de scheiding tussen “Oost” en “West” kleiner is, en er meer openheid is voor het samenkomen van symbolieken.

Osho
Over Osho kan je natuurlijk avonden lang doorpraten en is het eigenlijk heel moeilijk om zijn denkbeelden te scheiden van hoe deze tot uiting zijn gekomen. Ik zal proberen het kort te houden en een paar punten uit te lichten.
Osho had het idee dat het voor de ‘Westerse geest’ niet werkt om stil te zitten en te mediteren, daarvoor zijn we te onrustig. Je moet dus eerst vol in beweging komen en daarna kan je pas de stilte ervaren. Het denkende ego wordt even opzij geschoven en je moet gaan voelen en ervaren. Worden als een kind.
Bij Osho zie je de trend zich doorzetten van the Omnipotent Oom, een charismatische leider (in het geval van Osho kan je gerust guru zeggen) die een schare volgelingen weet te verzamelen. Zo ontstaat er een hele gemeenschap, of commune, rond de levensvisie die hij uitdraagt. De devotie die hieruit spreekt doet ook denken aan de bhakti yoga, het ecstatisch beleven van alles wat je doet. Dit zie je heel duidelijk terug op beelden van zijn volgelingen.
Osho benoemt ook expliciet het werken met seksualiteit als spiritueel pad. In een soort kinderlijke onschuld (geveinsde onschuld??) wordt er dan ook de nodige vrije seksualiteit bedreven. Het interessante is dat hij hier zelf soms weer kritiek op heeft. Zo zegt hij bijvoorbeeld dat Tantra alleen door vrouwen onderwezen zou moeten worden en niet door mannen. En heeft hij een bijzonder heldere kritiek op waarom (moderne) Tantra niet werkt.

“Tantra failed for two reasons. One was an inner reason – that meditation was not made the central point. And second, tantra had no special methodology for the perverted and the repressed, so that first their repressions and perversions are settled and they become normal. And once they become normal, then they are introduced to meditation. Only after deep meditation should they be allowed in tantra experiments. It was a wrong arrangement, so the whole thing became, in the name of a great system, just an exploitation of sex.”
NB Zonder context is het moeilijk te vatten wat er precies met dit citaat bedoeld wordt, je weet bijvoorbeeld niet wanneer hij dit gezegd heeft en of het over Tantra in het algemeen gaat, of over een specifieke stroming.

Seksuele Revolutie
In de jaren 60 heb je onder andere in Amerika een hele stroming aan mensen die op zoek gaan naar hun seksuele bevrijding. In deze periode kristalliseert de moderne Tantra zich steeds verder uit. In de klassieke Tantra ging het om een geseksualiseerd ritueel (het doel is spirituele bevrijding, een middel daartoe is seksualiteit in de breedste zin van het woord). Nu wordt het geritualiseerde seks: we willen ons seksueel potentieel benutten, bevrijden en beleven en gieten dat in de vorm van een ritueel zodat dit op een bewuste manier kan. Tantra wordt zo een pad tot seksuele bevrijding, door taboes te doorbreken en je seksualiteit helemaal uit te leven.
In deze tijd zie je heel veel stromen samenkomen, “Tantra” wordt verrijkt met allerlei andere levensbeschouwingen (Westerse magie, Chinese en Westerse alchemie, seksuologie), de Kama Sutra wordt erbij gehaald, etc. Er wordt allemaal verschillend gedachtegoed samengebracht om tot een zo grootse, fijne, en bewust mogelijke seksuele ervaring te komen. Een interessante vraag vind ik waarom hier de term Tantra zo waardevol bleek en niet bijv. Tao.
Interessant is ook dat je op dit gebied opvallend veel vrouwen tegenkomt, (Margot Anand, Penny Slinger, Barbara Carrellas). De beschrijving van Tantra vanuit een vrouwelijk gezichtspunt, iets wat je in de klassieke Tantra nauwelijks tegenkomt, is nu meer regel dan uitzondering.

Moderne Gurus
Als laatste wil ik nog even kort wat tijd besteden aan wat ik ‘één-generatie-tradities’ noem. Dit zijn stromingen die sterk draaien om één persoon, vaak een charismatisch leider, en ook afhankelijk zijn van die persoon. Je ziet dit bij iemand als Osho ook gebeuren, maar hij wist dan weer zo groot te worden dat er nu nog steeds Osho centra zijn, dus dat is die ene generatie al overstegen.
Zeker in moderne Tantra wordt je eigen wijsheid sterk gewaardeerd, het vinden van je eigen pad. Wanneer iemand dan zijn of haar eigen pad gevonden heeft kan dit weer uitgedragen worden naar anderen, maar het staat in zekere zin meer los van de traditie.
Een boeiend fenomeen is dat de guru of leider aan de ene kant een onaantastbare positie krijgt, bijna onmenselijk, maar tegelijk op een heel persoonlijke of intieme manier contact heeft met zijn ‘volgelingen’. De rolverdeling is daarmee vervaagd, er is een bepaalde gelijkwaardigheid, maar toch spelen er machtsverhoudingen.

Tot Slot

Tantra is altijd in contact geweest met haar omgeving. Door zich ertegen af te zetten of door elementen uit andere tradities over te nemen en verder uit te werken. In de ontwikkelingen rondom Tantra in de laatste eeuw zie je dat Tantra zich ook erg goed leent om mee te nemen in je eigen wereldbeeld. De mystieke taal van Tantra, de geheimzinnige rituelen en de ruimte om alle kanten van het leven te omarmen en je eigen pad te creëren bieden veel mogelijkheden voor mensen die hun eigen spiritualiteit aan het ontwikkelen zijn.
Je kan hier vraagtekens bij zetten en je afvragen of je deze moderne vormen wel Tantra zou moeten noemen. Of je kan kijken wat het is in Tantra dat mensen aantrekt, waar ze hun inspiratie uit halen. En dat is ook een vraag die je jezelf kan stellen, kijkend naar het plaatje wat ik hier geschetst heb, en met ruimte om zelf nog andere invalshoeken toe te voegen.

Dus dan rest de vraag: Waar sta jij?